Mariusz Misztal


Zainteresowania naukowe

Studia na wydziale filologii Uniwersytetu Jagiellońskiego rozpocząłem w 1977 roku. Wykłady, a potem seminarium prowadzone przez prof. Przemysława Mroczkowskiego pozwoliły mi rozwijać moje zainteresowania nie tylko filologiczne ale i historyczne. Szczególnie fascynowała mnie historia Wielkiej Brytanii okresu renesansu i w czasie rocznego stypendium Fundacji Kościuszkowskiej w Alliance College w Cambridge Springs w Pensylwanii miałem możność pogłębiania mojej wiedzy z tej dziedziny. Po powrocie ze stypendium napisałem pracę magisterska na temat przedstawienia Marii Stuart w dramatach A.C. Swinburne’a. Choć praca ta traktowała o literaturze dramatycznej, głównym jej elementem było porównanie historycznej postaci Królowej z poetycką wizją Swinburne’a.
     Po ukończeniu studiów i uzyskaniu dyplomu magistra filologii angielskiej rozpocząłem pracę w szkole średniej jako nauczyciel języka. Praca w I Liceum Ogólnokształcącym im. Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie, szkole o wielkich historycznych tradycjach, sprawiała mi wiele zadowolenia, a tradycje hołubione przez Nowodworczyków zachęcały do odnowienia zainteresowań historią. Po konsultacjach z prof. Przemysławem Mroczkowskim i prof. Stanisławem Grzybowskim, zdecydowałem się rozpocząć zbieranie materiałów do pracy doktorskiej na temat polityki religijnej Marii Stuart.
      Chociaż przygotowywanie zajęć pochłaniało wiele czasu, w 1990 roku ukończyłem pod kierunkiem prof. Grzybowskiego pracę doktorską pt. The Religious Policy of Mary Stuart, Queen of Scots, 1561-67.  Praca uzyskała pochlebne opinie recenzentów, prof. Marii Boguckiej i prof. Józefa A. Gierowskiego i w 1990 roku Rada Wydziału Historyczno-Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego nadała mi stopień doktora nauk humanistycznych.  

     Moje zainteresowania naukowe idą w czterech kierunkach. Przede wszystkim zajmuję się procesem – jak to nazywa Norbert Elias – „cywilizowania”, czyli podporządkowywania normom społecznym, i zmieniającym się ideałem człowieka. 
     W każdej epoce istniał ideał człowieka, do którego wielu chciało się upodobnić. Szczególnie intrygujący wydaje mi się renesansowy ideał dworzanina, tak jak opisał go Castiglione w Il Cortegiano. Tematem tym interesowałem się już początku lat 90. Moje przemyślenia na ten temat po raz pierwszy przedstawiłem na wyjazdowym posiedzeniu sekcji historii Polskiej Akademii Nauk w Radziejowicach we wrześniu 1993. Mój referat pt Castiglione's Courtier in sixteenth century England wywołał zaciekawienie i życzliwą reakcję uczestników konferencji, co zachęciło mnie do dalszych studiów w tym kierunku.
     Studia nad dworzaninem w elżbietańskiej Anglii zaowocowały publikacjami   ‘Idle busynesse nowe called pastymes’: On Children’s Games and Plays in Renaissance England,  czy  ‘Generositas virtus, non sanguis?’ The Importance of Noble Birth in Castiglione’s Perfect Courtier, które stały się przyczynkami do głównej rozprawy, w której postanowiłem zbadać w jaki sposób ideał Castiglionego przekłada się na rzeczywistość na dworze Elżbiety Tudor. W tym celu postanowiłem zestawić wzorzec dworzanina zaprezentowany przez Castiglionego z postacią faworyta Elżbiety, Roberta Dudley, hrabiego Leicester. Celem badań były studia nad dość enigmatyczną postacią Leicestera, który reprezentował elity szesnastowiecznej Anglii. Rozprawa została wydana pt The Elizabethan Courtier. Ideal versus Reality Embodied in Robert Dudley, Earl of Leicester. Książka ta stanowiła podstawę przewodu habilitacyjnego, w którym recenzentami byli prof. Antoni Mączak, prof. Stanisław Grzybowski i dr hab. Teresa Bela.

     Opublikowanie tej pracy nie oznaczało końca moich zainteresowań zmieniającym się ideałem człowieka. Wynikiem kontynuowania studiów w tym kierunku jest opublikowana w 2006 roku monograficzne opracowanie BAΣIΛIKON ΔΩRON albo wskazówki Jego Królewskiej Mości dla swego ukochanego syna Henryka, księciaautorstwa króla Jakuba VI szkockiego. Książka jest pierwszą w serii p.n. ‘Literatura parenetyczna przez wieki’, której jestem redaktorem naukowym. Następną przygotowywaną w tej serii publikacją jest ‘najstarsza  książka świata’, czyli napisane ponad cztery tysiące lat temu w Egipcie Nauki Ptah-Hotepa. W dalszej perspektywie chciałbym przyjrzeć się ideałowi chrześcijanina, opisanemu przez Klemensa z Aleksandrii w II w. n.e. oraz najpopularniejszemu obok Castiglionego szesnastowiecznemu wzorcowi człowieka autorstwa Giovanni Della Casa. Publikacje w serii ‘Literatura parenetyczna przez wieki’ przygotowywane są również przez innych badaczy z kierowanej przeze mnie katedry. 

       Drugim bliskim mi tematem są – ogólnie – dzieje Wielkiej Brytanii i jej imperium. Z tematem tym związanych jest szereg moich publikacji, które ukazały się w latach 2003-2006 w 20-tomowej Wielkiej Historii Świata, m.in. Anglia za panowania Tudorów, Anglia za Stuartów, Wielka Brytania staje się mocarstwemIrlandia, Początki kolonizacji Ameryki Północnej, Ameryka Północna – od kolonii do niepodległości i które razem dają syntezę dziejów brytyjskich w XVI-XVIII w.  Po okresie studiowania postaci wielkich kobiet okresu renesansu (np. Szkocja Marii Stuart według dwóch szesnastowiecznych manuskryptów z Biblioteki Jagiellońskiej, czy „The Virgin or the Wanton? The Negative Representations of Queen Elizabeth Tudor in Popular Opinion”), postanowiłem bliżej przyjrzeć się i samodzielnie zweryfikować mity związane z najsławniejszą kobietą dziewiętnastowiecznej Anglii – królową Wiktorią (np. „Królowej Wiktorii spojrzenie na małżeństwo”, czy „Literackie fascynacje królowej Wiktorii”). Ostateczne wyniki moich badań i przemyśleń zostały w 2010 opublikowane przez wydawnictwo Ossolineum w serii Biografie. Jest to pierwsza napisana przez polskiego historyka pełna biografia królowej.  Postać królowej ukazana jest na szerokim tle epoki, ale, uwzględniając  środowisko i rodzinę, najwięcej uwagi poświęciłem na omówienie różnych okresów życia, wykształcenia, zainteresowań i pasji bohaterki, aby ukazać ją nie tylko jako ideał i symbol epoki, ale przede wszystkich człowieka z krwi i kości. W zalewie publikacji związanych z postacią królowej Wiktorii wyłoniło się wiele mitów, które starałem się rozwiać odwołując się do świadectw pochodzących z epoki, szczególnie pamiętników i listów królowej. Monografia została doceniona i otrzymałem za nią w roku 2011 indywidualną nagrodę Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za osiągnięcia naukowe.   
       Od lat fascynuje mnie również historia krajów obszaru Morza Śródziemnego, które były ważną częścią imperium brytyjskiego, a szczególnie badanie jaki wpływ na ich dzieje miały wyraźnie widoczne tu różnorodne elementy kulturowe. Owocem moich zainteresowań tym tematem jest kilka publikacji, ale szczególnie dla mnie ważne są dwie monografie podsumowujące moje wieloletnie badania nad tym tematem, syntetyczna Historia Malty (142 s.) wydana przez Ossolineum (2002, 2 wyd. 2004) w tomie Historie małych krajów Europy oraz, przede wszystkim, wcale obszerna (ponad 700 stron) Historia Cypru, która ukazała się w roku 2013 i jest jedynym w polskiej historiografii kompleksowym opracowaniem dziejów Cypru od zarania dziejów po czasy współczesne (rok 2012). W monografii tej próbowałem ukazać dzieje Cypru na tle rozgrywających się w rejonie Morza Śródziemnego wydarzeń, uwzględniając nie tylko znaczące wydarzenia polityczne, ale również kwestie gospodarcze, społeczne, oraz – co początkowo było powodem rozpoczęcia moich siedmioletnich już badań nad dziejami wyspy – kwestie przenikania się na wyspie różnych religii i opcji kulturowych.
     Każdy badacz zajmujący się historią Cypru często zderza się z dwoma, często krańcowo przeciwstawnymi, punktami widzenia i ocenami tego samego wydarzenia: jednym reprezentowanym przez greckich, a drugim przez tureckich Cypryjczyków. Różnica zdań dotyczy nie tylko wydarzeń z ostatnich kilkudziesięciu lat, ale sięga okresu pierwszych osiedleńców na wyspie ponad 11 tys. lat temu. W moim wykładzie wielokrotnie próbowałem zaprezentować oba te punkty widzenia, odnosząc się kiedy to tylko było możliwe do krytycznej analizy oryginalnych tekstów źródłowych i dokumentów („Richard the Lion-Heart’s Conquest of Cyprus and its Presentation in the VersifiedEstoire de la guerre Sainte”). Dla okresu brytyjskiego wiele z nich to niepublikowane dokumenty archiwalne wyzyskane z National Archives w Londynie („Winston Churchill’s Visit to Cyprus, 1907”). Praca zawiera ponad 1400 często znacznie rozbudowanych przypisów, które - za wyjątkiem okresu prahistorii - są w przeważającej części odwołaniami do materiałów źródłowych i dokumentów, co powinno ułatwić czytelnikowi weryfikację ustaleń i ocen autora.
     Oryginalnie, opracowanie historii Cypru zostało przygotowane dla Ossolineum jako kolejny tom w serii Historia państw i narodów, jednak ze względu na zawieszenie działalności wydawnictwa, tekst (będący już w opracowaniu redakcyjnym) nie mógł być wydany. Fakt ten sprawił, że nie musiałem już trzymać się sztywno ustalonych założeń serii Ossolineum i mogłem gruntownie przeredagować i rozszerzyć tekst oraz dodać m. in. rozbudowany aparat krytyczny (ponad 80 stron przypisów) i bardziej szczegółowe omówienie literatury przedmiotu. Najważniejsze naukowe opracowania poszczególnych aspektów dziejów Cypru wykorzystywane podczas pisania tej książki krótko przedstawiono i oceniono w eseju bibliograficznym, gdzie opracowania w języku greckim zamieszczono jedynie w przypadku, gdy praca nie była tłumaczona na któryś z języków konferencyjnych.
     W polskiej historiografii dotyczącej Cypru, która składa się w przeważającej części z prac politologów i dotyczy okresu ostatnich kilkudziesięciu lat, mieszkańców Cypru uporczywie nazywa się ”Grekami cypryjskimi” lub ”Turkami cypryjskimi”. Nawet w przypadku niezłych skądinąd tłumaczeń, wbrew oryginalnym wersjom, używa się takich określeń. Jest to najprawdopodobniej wpływ niektórych nacjonalistycznych publikacji, szczególnie z okresu przed 1974 r., propagujących ideę enosis (zjednoczenia z Grecją) lub taksim (podziału i przyłączenia do Turcji). Sami Cypryjczycy nigdy w ten sposób siebie nie określają. W publikacjach, również oficjalnych, rządowych, Cypryjczycy nazywają siebie ‘greckimi Cypryjczykami’ czy ‘greko-Cypryjczykami’ (gr. Ελληνοκύπριοι, Ellinokyprioi, tur. Kıbrıslı Rumlar, ang. Greek Cypriots) lub ‘tureckimi Cypryjczykami’ czy ‘turko-Cypryjczykami’ (gr. Τουρκοκύπριοι, tur. Kıbrıslıturk lub Kıbrıslı Turk, ang. Turkish Cypriots). Takie sformułowania występują też w dokumentach ONZ i Unii Europejskiej. Wyrażenia ”Turcy cypryjscy” (tur. Kıbrıs Turku) używa się czasem na określenie osadników (w większości nielegalnych) z Anatolii, którzy po roku 1964 zaczęli przybywać na północ wyspy, a szczególnie ich dzieci urodzonych już na Cyprze. Dlatego w Historii Cypru, zgodnie z oficjalnym stanowiskiem rządu cypryjskiego oraz zasadą przyjętą przez międzynarodowe organizacje i środowiska naukowe, rodowici mieszkańcy Cypru o helleńskich korzeniach są określani jako greccy Cypryjczycy, a ci o tureckich korzeniach – jako tureccy Cypryjczycy.

     Trzecim tematem badań, któremu poświęciłem sporo czasu, są sprawy związane z ideą ‘wspólnej Europy’, a szczególnie z historycznym procesem kształtowania się idei Europy. Jeszcze przed habilitacją, wspólnie z prof. Horstem Buszello z Pädagogische Hochschule we Fryburgu, opracowałem publikację pt  The Idea of Europe - Europe as an Idea, która jest zbiorem rozważań i tekstów źródłowych wskazujących różnorodne elementy – związane z np. filozofią, religią, czy sztuką - łączące (lub dzielące) poszczególne grupy ludzi/narody zamieszkujące kontynent europejski. Drugi tom książki, opublikowany już po habilitacji, obejmuje okres po II wojnie światowej i nosi tytuł European Integration. From The Idea To Practice. Inna publikacja związana z ideami zjednoczeniowymi w Europie, w przygotowaniu której brałem udział, to opracowanie odszukanych przez prof. Józefa Łaptosa w archiwach Department State Papers w Waszyngtonie dokumentów z lat 1942-44.  Dokumenty te dotyczą amerykańskich pomysłów związanych z planami utworzenia federacji państw Europy Środkowej i Wschodniej. Wraz z obszernym omówieniem, zostały one wydane pt American Debates On Central European Union, 1942-1944.  Documents Of The American State Department, przez renomowane wydawnictwo Presses Interuniversitaires Europeennes – Peter Lang w Brukseli w serii Euroclio poświęconej historii i dniu dzisiejszemu Unii Europejskiej.
     Czwarty kierunek moich zainteresowań naukowych -  nauczanie języków obcych – związany jest z moim wykształceniem filologicznym. Brytyjski metodyk, J. B. Heaton, dowodzi, że testy mogą być świetnym materiałem nie tylko do sprawdzania posiadanej wiedzy, ale również do uczenia się języka. Ten punkt widzenia leży u podstaw moich publikacji w serii wydawniczej pt Tests in English, dla której napisałem trzy pozycje  dotyczące słownictwa, struktur gramatycznych i słowotwórstwa. Seria od lat cieszy się dużą popularnością nie tylko w Polsce, ale i za granicą, np. Thematic Vocabulary zostało wydane i wznawiane na Węgrzech, Słowacji, Litwie, Ukrainie, w Czechach i Rumunii.
     Moja działalność w zakresie testowania języka została zauważona przez wydawnictwo edukacyjne Pearson Education Ltd, którego częścią jest brytyjskie wydawnictwo Longman. Wysoka ocena moich publikacji  zaowocowała zaproszeniem mnie do udziału w opracowaniu strategii i zestawów testów na potrzeby ‘nowej’ matury.  Wynikiem współpracy z Longmanem są cztery książki napisanie wraz z innymi autorami. Pomimo stosunkowo dużej konkurencji na rynku, nasze książki zdobyły uznanie wśród nauczycieli i uczniów. Ich adaptacje Longman wydał też w Rosji i w Chorwacji.

     Kształcenie filologiczne na poziomie uniwersyteckim to nie tylko nauka języka i o języku, ale coraz bardziej doceniana kultura i historia krajów danego obszaru językowego. Już na poziomie licencjackim wśród obowiązkowych kursów są również bliskie mojej specjalizacji naukowej przedmioty takie jak Cywilizacja krajów anglojęzycznych czy Historia Wielkiej Brytanii. Od kilku lat prowadzę też w naszym instytucie seminaria magisterskie dla studentów, którzy przygotowują prace dyplomowe związane z historią i kulturą. Zawsze wierzyłem, że najlepszą (i najciekawszą) metodą studiowania historii jest opieranie się na oryginalnych dokumentach i dawałem temu wyraz w moich publikacjach (np. Using Historical Sources and Authentic Materials in History Teaching) i wystąpieniach (np. VI  Międzynarodowa Konferencja International Association of Teachers of English as a Foreign Language, Łódź 1997; British Studies Seminar “Moving on”, Zakopane 1999). Wynikiem moich doświadczeń w nauczaniu historii jest książka pt.  An Outline of British History with Illustrative Documents and an Annotated Index. Książka przedstawia historię Wielkiej Brytanii poprzez odpowiednio dobrane i omówione dokumenty, i to nie tylko akty parlamentu czy fragmenty układów i kronik, ale przede wszystkim takie jak prywatne listy, relacje naocznych świadków, pamflety, etc. Książka otrzymała bardzo pozytywne recenzje od specjalistów nie tylko z Polski, a kolejne wydania i dodruki świadczą, że cieszy się również powodzeniem u czytelników.

     Najnowszym przedsięwzięciem, które ma za zadanie połączenie różnych dziedzin badań historyczno-kulturowo-literaturoznawczych jest przygotowywana pod moją redakcją naukową szeroko zakrojona (10 tomów) praca zbiorowa zatytułowana Wielka historia literatury anglojęzycznej, która ma w perspektywie objąć całość historii literatury napisanej w języku angielskim. Będzie to pierwsze na rynku polskim tak obszerne i wszechstronne kompendium wiedzy o literaturze anglojęzycznej, przedstawiające wyniki najnowszych badań historyczno-literackich na tle zmian historycznych, filozoficznych i społecznych. Obok szczegółowego przedstawienia prądów i okresów literackich, autorów i ich reprezentatywnych dzieł, poszczególne tomy zawierają również wprowadzenie w zagadnienia historii, języka i myśli filozoficznej Wysp Brytyjskich w danym okresie jak również chronologiczny zestaw najważniejszych wydarzeń historycznych i kulturowych. Omówienia wybranych utworów literackich są ilustrowane fragmentami w oryginale i w tłumaczeniu na język polski. Na końcu każdego rozdziału czytelnik znajdzie krótką bibliografię krytyczną najważniejszych opracowań, w tym również polskojęzycznych, która powinna ułatwić dalsze poszukiwania w literaturze przedmiotu. W roku 2012 ukazały się dwa pierwsze tomy Literatura wczesnośredniowieczna do roku 1066 oraz Literatura średniowieczna od najazdu normandzkiego do 1485.

      Podsumowując, wszystkie opublikowane przeze mnie prace - w tym 8 monografii (6 po habilitacji) - liczą ponad 7000 stron (w tym ponad 4300 stron po habilitacji). Zorganizowałem też, lub byłem współorganizatorem, 16 międzynarodowych konferencji.
     W roku 2002 Prof. Antoni Mączak oceniając moje osiągnięcia naukowo-badawcze napisał, że ukazują one  
     ‘naukowca wielostronnego, łączącego różne dyscypliny humanistyki, o
     dorobku tak teoretycznym jak analitycznym, a mającym także znaczenie
     praktyczne. To ostatnie jest wśród badaczy zjawiskiem nader rzadkim i
     oczywiście pożądanym’.
Mam nadzieję, że ta opinia dobrze charakteryzuje moje osiągnięcia również dzisiaj.
« Powrót do strony głównej